Manevi Değer (Sentimental Value)

Gürültüden ziyade sessizlikten rahatsız oluyordu. Babası evi terk ettiğinde ev hafifledi. Ailesinin yaptığı gürültü kesilmişti. Ama babasının çıkardığı diğer sesleri özlüyordu.

Başarılı tiyatro oyuncusu Nora ile kız kardeşi Agnes'in, uzun yıllardır mesafeli oldukları babaları Gustav Borg ile yeniden bir araya gelirler. Gustav, bir zamanlar ünlü bir film yönetmenidir; kendi ailesinden ilham alan kişisel bir film çekmektedir. Gustav, başrolü kızı Nora'ya teklif eder.

Fakat Nora, babasının geçmişte yarattığı duygusal yaralar nedeniyle bu teklifi kesin bir dille reddeder. Bunun üzerine Gustav, rolü yükselmekte olan genç Hollywood oyuncusu Rachel Kemp'e verir. Bu karar, zaten kırılgan olan aile bağlarını daha da karmaşık hâle getirir.

Gustav

Dışarıdan: büyük yönetmen, sanatçı, entelektüel, karizmatik babadır, öte yandan sakladığı başarısız bir ebeveyn, duygusal olarak ulaşılmaz biri, kendini suçlayan bir yan ve sevgisini ifade edemeyen bir adam vardır. Çocuklarını terk etmenin derin suçluluğu onun derinden etkilemektedir.

Hayatı boyunca filmler çekmiştir. Fakat aslında çekemediği tek film kendi hayatıdır. Bu yüzden son filmi, kariyerinden çok kendi ruhuyla hesaplaşmasıdır.

Nora

Nora kişilik parçaları başarılı oyuncu, güçlü kadın, kontrol sahibi ve her şeyi tek başıma hallederim diyen yanlarıdır. Gölgesi ise terk edilmiş çocuk, görülmeme duygusu, babasına duyduğu özlem ve bastırılmış öfkesidir.

Baba

Carl Jung'a göre baba yalnızca biyolojik baba değildir. Baba; otorite, yasa, düzen, kültür, yön ve anlam arketipidir. Bu yüzden Gustav’ın çocukları:

• yönlerini bulmakta zorlanırlar.
• kendilerini sürekli ispat etmeye çalışırlar.
• sevgiyi başarıyla kazanmaya çalışırlar.

Bu nedenle Nora oyuncu olmuştur. Babasının göremediği çocuğun görülme arzusudur.

Sanat neden bu kadar önemli?

Jung için sanat, bilinçdışının konuşma biçimidir. Gustav'ın yeni filmi aslında bilinçdışının ona kurduğu bir tuzaktır. Çünkü ilk kez başkalarının hikâyesini değil, kendi gölgesini çekmek zorundadır. Sanat artık kaçış değildir. Yüzleşmedir.

Eski ev neyi temsil ediyor?

Filmin en güçlü sembollerinden biri evdir. Ev, psişenin kendisidir. Anılar, travmalar, çocukluk, bilinçdışı, aile ruhu demektir. Karakterlerin sürekli eve dönmesi, aslında kendi içlerine dönmeleridir. Ev aynı zamanda Gustav’ın büyükbabasından kalmadır. Kökleri de temsil etmektedir. Gustav 7 yaşındayken annesi yine bu evde hayatına son vermiş; Gustav annesiz kalmıştır. Annesinin onu terk ettiği gibi o da eşini ve çocuklarını terk eder. Travma genellikle kendini yineleme eğilimi gösterir.

Film’de Amerika oyuncu Rachel’in gelişi dengeleri değiştirir ve bastırılanları görünür yapar. Onun gelişiyle herkes maskesini kaybetmeye başlar.

Gustav "Ben iyi bir baba değildim." demeye yaklaşır.

Nora "Beni sevmedi." inancıyla yüzleşir. Sonra bunun daha karmaşık olduğunu görmeye başlar.

Agnes sessiz görünür. Ama aile sisteminde taşıyıcıdır. Birçok ailede olduğu gibi çatışmayı değil, yükü taşır.

Bireyleşme süreci

Bireyleşme, anne ve babayı suçlamayı bırakmak değildir. Onları oldukları gibi görebilmektir. Ne tamamen iyi, ne tamamen kötü. Karakterler ilk kez birbirlerini gerçek insanlar olarak görmeye başlarlar.

Filmde "manevi değer", maddi değerin karşıtı olarak geçmişle kurduğumuz duygusal bağı ifade eder. Jung açısından manevi değer;

• anılar,
• aile mirası,
• aktarılan yaralar,
• sevgi,
• pişmanlık,
• kimlik

gibi psişeyi biçimlendiren görünmez mirastır.

"Geçmişimizi değiştiremiyorsak, onunla kurduğumuz ilişkiyi değiştirebilir miyiz?"

Evet: Geçmişin olaylarını değil, onlara yüklediğimiz anlamı dönüştürmek mümkündür; bireyleşme de tam olarak bu dönüşümün adıdır.

Nora:

Taşıdığı yükler:

• "Babam beni seçmedi."
• "Ben yeterince değerli değilim."
• "Sevgi kazanılması gereken bir şey."

Bu parçanın hissettiği temel duygu: Terk edilme. Film boyunca Gustav'ı gördüğü anda aktive olan parça budur. Nora aslında babasına değil, çocukluğundaki yalnızlığına tepki vermektedir.

Yönetici parçası: "Bir daha asla incinmeyeceğiz."

Yangın söndürücü parçayı Baba film teklifini yaptığında görürüz: öfkelenerek, reddederek, uzaklaşarak ve ilişkiyi keserek

Gustav'ın sistemi

Sürgün: başarısızlık korkusu, yetersizlik, reddedilme, sevilmeme

Yönetici: "Film çek." "Üret." "Kontrol sende olsun." "Sanat sayesinde değer kazan."

Yangın söndürücü: gerçek acıyla oturmak yerine yeni bir oyuncu bulması, acıyı hızla yönetme girişimi olarak okunabilir.

Agnes'in sistemi

Agnes çok ilginçtir. Ailede çoğu zaman "görünmeyen çocuk" rolündedir. Bir parçası şöyle der: "Sorun çıkarmamalıyım."

Yönetici: ortamı sakinleştirmek, herkes iyi olsun, çatışma olmasın. Bedeli, kendi ihtiyaçlarından vazgeçmektir.

Gustav neden film çekmek istiyor?

"Keşke geçmişi yeniden yazabilsem."

Film, onun onarım girişimi hâline gelir. Gerçek hayatta yapamadığını, sanatta yapmaya çalışır.

• Aile dizimi daha çok "Bu yük kime ait? Kuşaklar arasında nasıl taşındı?" sorusunu sorar.
• İç Aile Sistemi ise "Bu yükü şu anda içimde hangi parça taşıyor ve onu hangi koruyucu parça kolluyor?" diye sorar.

Manevi Değer her iki soruya da alan açıyor. Bir yanda kuşaklar boyunca aktarılmış duygusal miras, diğer yanda her karakterin bu mirasa karşı geliştirdiği iç koruma sistemi var.

Bu nedenle filmi, yalnızca bir aile dramı olarak değil, bir ailenin ve aynı zamanda her bir bireyin iç sisteminin iyileşme ihtimalini anlatan bir hikâye olarak okumak mümkün.

Nora'nın babasıyla ilk karşılaşması

Nora sakin görün, kontrolü bırakma, duygu gösterme, zayıf görünme
İç sesi: "Sakın çocuk olma." Manager'ın hemen arkasında küçük Nora vardır.

Yükleri: görülmedim, seçilmedim, sevilmedim, önemsenmedim. Babasını görmesiyle birlikte bu çocuk: "Belki bu kez beni görecek..." umut eder. Sürgünler hiçbir zaman umut etmeyi tamamen bırakmaz.

Gustav beklenen sıcaklığı göstermediği anda yangın söndürücü gelir; mesafe koymak, sertleşmek, küçümsemek ve konuşmayı bitirmek.  

İnsanlar Gustav'ın narsistik olduğunu düşünebilir.

İlk çalışan parça: "Kontrol bende olsun." Entelektüel konuşur, duygudan uzak durur ve mesafelidir. Sürgün "Ben kötü bir babayım."

Rachel hepsini görünür yapmıştır. Terapist gibi yaranın görünmesini sağlar. Aynı zamanda kızının özgüvensizliğini aynalıyor ve Gustav onu bir baba gibi koruyor.

Nora, sonunda dinleyebilmeye, merak etmeye başlıyor. Savunma düşüp kırgınlığı da hissedebilir hale gelir.

Gustav,  suçluluk hisseden yanıyla bağ kurmaya başlıyor.

Nora ile Gustav sonunda birbirlerini anlamaya başlamıyorlar. Önce, birbirlerinin parçalarını görmeye başlıyorlar. Bu büyük farktır. Karşındaki kişinin içinde de seni korumaya çalışan parçalar olduğunu fark etmektir.

• Jung, "Gölge görünmek istiyor." der.
• İçsel Aile Sistemi "Sürgündeki çocuk görülmek istiyor." der.
• Aile dizimi ise, "Dışlanmış olan sistem içinde yeniden yerini istiyor." der.

Bu üç yaklaşım farklı diller kullansa da, Manevi Değer'de aynı temel ihtiyacı işaret ediyor: Görülmeyen ve dışarıda bırakılanın güvenli bir ilişki içinde yeniden görünür olması.

İnsan, bir parçası olmak yerine o parçaya tanıklık edebildiğinde gerçek temas başlar.